فصلنامه پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی

پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی در حوزه یاددهی و یادگیری مطالعات اجتماعی، جغرافیا، تاریخ، مدنی و تربیت شهروندی با توجه به برنامه درسی، معلم، دانش آموز و فناوری های آموزشی قرار می گیرد. برای ارزیابی یک مقاله پژوهشی در این چارچوب، لازم است از خود مسئله علمی آغاز کرد: پرسش چه چیزی را توضیح می دهد، داده از کجا می آید و نتیجه پژوهش قرار است کدام بخش از دانش موجود را دقیق تر کند؟ این نگاه فرصت می دهد انتخاب نشریه بر اساس ماهیت واقعی مطالعه علمی انجام شود. در ادامه، دامنه موضوعی، روش های متناسب، ایده های قابل توسعه و مسیرهای نزدیک برای مقایسه بررسی می شوند؛ بدون آنکه مشخصات ساختاری که در بخش های دیگر صفحه نمایش داده می شوند تکرار شوند.

جایگاه موضوعی و دامنه پژوهش

پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی چند مسیر پژوهشی را به هم متصل می کند و همین تنوع باعث می شود تعریف دقیق دامنه اهمیت بیشتری پیدا کند. در محور «برنامه درسی مطالعات اجتماعی»، ارزش پژوهش زمانی بیشتر می شود که واحد تحلیل، مقیاس مطالعه علمی و رابطه میان عوامل به روشنی تعریف شوند و نتیجه پژوهش فقط به توصیف وضعیت محدود نماند. موضوع «تربیت شهروندی و سواد مدنی» ظرفیت آن را دارد که از یک مسئله کلی به پرسشی دقیق تبدیل شود؛ به شرط آنکه محقق حوزه زمینه، گروه یا مکان مطالعه علمی و سازوکار مورد بررسی را مشخص کند. برای مطالعه علمی «آموزش جغرافیا و تاریخ» لازم است از ابتدا معلوم باشد کدام تغییر، تفاوت یا رابطه قرار است توضیح داده شود و چه شواهدی می توانند آن توضیح را پشتیبانی کنند.

در بخش دیگری از دامنه پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی نیز می توان به این مسیرها توجه کرد: در پژوهش مرتبط با «دانش محتوایی-تربیتی معلمان»، مقایسه میان وضعیت ها، گروه ها یا دوره ها می تواند قدرت تبیین را بالا ببرد و از نتیجه پژوهش گیری های صرفاً توصیفی جلوگیری کند. محور «تفکر انتقادی و حل مسئله» زمانی به مقاله پژوهشی ای منسجم می رسد که مفاهیم اصلی عملیاتی شوند، دامنه مطالعه علمی کنترل شود و داده های گردآوری شده مستقیماً با پرسش علمی مرکزی ارتباط داشته باشند. یکی از مسیرهای قابل دفاع در «فناوری، بازی و یادگیری مبتنی بر مکان» این است که محقق حوزه میان عوامل زمینه ای و پیامدهای قابل مشاهده تمایز بگذارد و رابطه آنها را با چارچوب نظری توضیح دهد.

چه نوع مقاله پژوهشی ای با این نشریه هم راستاتر است؟

اگر محور مقاله پژوهشی «برنامه درسی مطالعات اجتماعی» یا «تربیت شهروندی و سواد مدنی» است، نویسنده برای پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی باید مرز مفهومی موضوع را مشخص کند و از گسترش بی دلیل بحث به حوزه های فرعی پرهیز کند. پیشینه باید به جای فهرست کردن منابع، اختلاف نتایج، محدودیت چارچوب های قبلی و جای خالی مطالعه علمی جدید را نشان دهد. در این صورت هدف پژوهش از یک عبارت کلی به مسئله ای قابل پیگیری تبدیل می شود.

برای پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، هم راستایی مقاله پژوهشی را می توان از پیوند میان «آموزش جغرافیا و تاریخ»، «دانش محتوایی-تربیتی معلمان» و پرسش علمی اصلی سنجید. اگر این پیوند در مقدمه و روش دیده نشود، صرف شباهت عنوان مقاله پژوهشی با حوزه نشریه کافی نخواهد بود. نتیجه پژوهش گیری نیز باید به همان پرسش علمی بازگردد و روشن کند یافته چه تغییری در فهم مسئله ایجاد می کند. اگر مطالعه علمی ماهیت کاربردی دارد، مخاطب تصمیم یا اقدام باید مشخص باشد؛ اگر بنیادی است، سهم نظری باید با استدلال و شواهد توضیح داده شود.

روش ها و طراحی پژوهش مناسب

در پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی انتخاب رویکرد روشی باید از ماهیت پرسش علمی آغاز شود. استفاده از تحلیل محتوای برنامه درسی و کتاب زمانی مناسب است که ساختار پرسش علمی با نوع داده ای که این روش تولید می کند سازگار باشد؛ گزارش مراحل اجرا و منطق تحلیل نیز باید امکان ارزیابی نتیجه پژوهش را فراهم کند. پژوهش اقدام پژوهی و طراحی آموزشی می تواند برای پاسخ به بخشی از مسئله مفید باشد، اما انتخاب آن باید با جامعه مطالعه علمی، مقیاس داده و نوع استنباط مورد انتظار توجیه شود. در به کارگیری روش های شبه آزمایشی، کیفیت نمونه یا داده، اعتبار ابزار و شیوه کنترل خطا اهمیت زیادی دارد و لازم است محدودیت های روش نیز در تفسیر نتیجه پژوهش دیده شوند.

برای مسائل دیگر این نشریه نیز می توان از رویکردهای مکمل بهره گرفت. اگر پژوهش بر مطالعات کیفی کلاس درس تکیه دارد، ضروری است مسیر تبدیل داده خام به یافته نهایی شفاف باشد تا خواننده بتواند استدلال مقاله پژوهشی را بازسازی کند. پیمایش نگرش معلمان و دانش آموزان زمانی نتیجه پژوهش قانع کننده تری می دهد که قبل از تحلیل، متغیرها یا مقوله ها دقیق تعریف شوند و معیار تصمیم گیری پس از مشاهده داده تغییر نکند. برای پژوهشی مبتنی بر پژوهش تطبیقی نظام های آموزش مطالعات اجتماعی، مستندسازی انتخاب نمونه، نحوه گردآوری و قواعد تحلیل از خود نام روش مهم تر است و به بازتولیدپذیری مطالعه علمی فرصت می دهد. در مطالعات ترکیبی، دلیل ادغام داده های گردآوری شدهی کمی و کیفی باید از ابتدا مشخص شود و هر بخش نقش جداگانه ای در پاسخ نهایی داشته باشد.

موضوعات پژوهشی هم راستا

پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی از موضوعاتی سود می برد که در عین تازگی، قابل اجرا و متکی بر شواهد باشند. پنج مسیر زیر می توانند به عنوان نقطه شروع برای طراحی پژوهش های تازه در نظر گرفته شوند.

اثربخشی یادگیری مبتنی بر مکان در آموزش جغرافیای مدرسه؛ مقایسه دو موقعیت، گروه یا سناریو می تواند به جای توصیف ساده، امکان توضیح سازوکارهای مؤثر را فراهم کند.

تحلیل بازنمایی شهروندی دیجیتال در کتاب های مطالعات اجتماعی؛ ارزش این ایده در گرو آن است که یافته نهایی فقط وضعیت را گزارش نکند و بتواند یک رابطه، تفاوت یا پیامد را توضیح دهد.

طراحی فعالیت های کلاسی برای پرورش تفکر تاریخی؛ برای تبدیل این ایده به مطالعه علمی، لازم است جامعه یا میدان پژوهش، متغیرهای اصلی و معیار مقایسه از ابتدا مشخص شوند.

بررسی نقش بازی های ویدئویی در یادگیری مفاهیم اجتماعی؛ این موضوع زمانی قدرت بیشتری پیدا می کند که یک چارچوب نظری روشن و داده ای متناسب با همان چارچوب در کنار هم قرار گیرند.

تبیین دانش محتوایی-تربیتی معلمان مطالعات اجتماعی؛ محقق حوزه می تواند با محدود کردن دوره زمانی یا گروه مطالعه علمی و تعریف یک پیامد قابل سنجش، پرسش علمی را عملیاتی تر کند.

مرزهای موضوعی و خطاهای رایج

مرزبندی موضوعی در پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی اهمیت زیادی دارد. پژوهش اجتماعی عمومی که فاقد مؤلفه آموزش، یادگیری، برنامه درسی یا تربیت معلم باشد، هرچند از نظر موضوعی اجتماعی است، الزاماً در کانون این نشریه قرار نمی گیرد. اگر یک مقاله پژوهشی چند حوزه را همزمان در بر می گیرد، باید توضیح دهد هر حوزه چه نقشی در حل پرسش علمی مرکزی دارد و کدام بخش صرفاً زمینه است.

پیشینه نیز باید با همین مرزبندی نوشته شود. به جای جمله های کلی درباره اهمیت حوزه، لازم است چند جریان پژوهشی اصلی تفکیک شوند و مشخص شود کدام نتیجه پژوهش ها قطعی تر، کدام یافته ها متعارض و کدام مسئله هنوز باز است. این کار جایگاه مطالعه علمی جدید را دقیق تر می کند و ادعای نوآوری را قابل ارزیابی نگه می دارد.

چگونه ارزش علمی مطالعه علمی را افزایش دهیم؟

پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی به پژوهش هایی نیاز دارد که بتوانند سهم خود را بدون اغراق توضیح دهند. سهم علمی یک مطالعه علمی زمانی روشن می شود که نویسنده بتواند تفاوت آن با پژوهش های نزدیک را در چند جمله دقیق بیان کند. اتصال مسائل واقعی جامعه به طراحی آموزشی، سنجش یادگیری و تجربه کلاس می تواند مقاله پژوهشی را از توصیف نظری فراتر ببرد و برای آموزش مدرسه ای نتیجه پژوهش عملی ایجاد کند.

یک راه عملی این است که نویسنده نتیجه پژوهش اصلی را پیش از نگارش بحث در یک جمله بنویسد و سپس بپرسد کدام شواهد واقعاً آن را پشتیبانی می کنند. در پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی هر بخش از تحلیل باید به ادعای مرکزی بازگردد. گزارش محدودیت ها نیز ضعف محسوب نمی شود؛ برعکس، مرز اعتبار نتیجه پژوهش را روشن می کند و از تعمیم بیش از حد جلوگیری می کند.

مسیرهای مرتبط برای مقایسه و انتخاب نشریه

برای مقایسه دامنه پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی با مسیرهای نزدیک، می توان ابتدا مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران و مطالعات توسعه اجتماعی– اقتصادی را بررسی کرد. تفاوت در پرسش علمی های رایج، نوع داده و مخاطب علمی این صفحات می تواند به روشن شدن مرز موضوعی کمک کند.

مسیر سوم برای مقایسه نوآوری های آموزشی است. در سطح گسترده تر، صفحات مجلات علمی پژوهشی علوم تربیتی و مجلات علمی پژوهشی علوم اجتماعی نیز امکان مرور گزینه های بیشتر را فراهم می کنند. هدف از این مقایسه یافتن نزدیک ترین عنوان نیست؛ باید دید کدام نشریه با مسئله، روش، جامعه یا میدان مطالعه علمی و نوع دستاورد مقاله پژوهشی همخوانی بیشتری دارد.

جمع بندی برای محقق حوزه

در نهایت، پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی زمانی انتخابی منطقی است که موضوع مقاله پژوهشی در حوزه یاددهی و یادگیری مطالعات اجتماعی، جغرافیا، تاریخ، مدنی و تربیت شهروندی با توجه به برنامه درسی، معلم، دانش آموز و فناوری های آموزشی قرار گیرد و این ارتباط در پرسش علمی، روش و نتیجه پژوهش هم دیده شود. مقاله پژوهشی ای که پیشینه مسئله محور، روش شفاف و تحلیل متناسب دارد، امکان ارزیابی علمی دقیق تری فراهم می کند.

پیش از ارسال، نسخه نهایی را از دید خواننده ای که با ادبیات حوزه آشناست مرور کنید. عنوان و چکیده باید مسئله و دستاورد را دقیق بازتاب دهند؛ رویکرد روشی باید امکان داوری درباره اعتبار یافته را بدهد؛ بحث باید نتیجه پژوهش را با پژوهش های قبلی مقایسه کند؛ و محدودیت ها باید صریح باشند. این بازبینی برای پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی فرصت می دهد تصمیم درباره انتخاب نشریه بر پایه ساختار علمی مقاله پژوهشی گرفته شود، نه صرفاً بر اساس شباهت اسمی موضوع.