فصلنامه جامعه و محیط زیست

جامعه و محیط زیست در قلمرو جامعه و محیط زیست با رویکرد علوم اجتماعی و به‌ویژه جامعه‌شناختی به مسائل زیست‌محیطی، رفتار جمعی، عدالت محیطی و حکمرانی منابع تعریف می‌شود. در این زمینه، نگرش و رفتار محیطی و جوامع محلی دو نقطه ورود مهم به مسئله هستند، اما تجزیه و تحلیل آن‌ها بدون توجه به مخاطرات طبیعی، آلودگی و پیامدهای اجتماعی و عدالت محیطی معمولاً تصویر ناقصی می‌سازد. مطالعه‌هایی که این پیوندها را در یک چارچوب مشخص مکانی، زمانی یا نهادی بررسی می‌کنند، ظرفیت بیشتری برای توضیح چرایی تغییرات دارند. به همین دلیل، مسئله در چنین زمینه‌ای بهتر است به گونه‌ای طرح شود که نسبت میان سازوکارها، زمینه‌ها و پیامدها روشن باشد و صرفاً به توصیف وضع موجود محدود نماند.

صورت‌بندی مسائل اصلی این حوزه

در جامعه و محیط زیست، بررسی نگرش و رفتار محیطی می‌تواند با پرسش درباره اثر آلودگی و پیامدهای اجتماعی بر جوامع محلی آغاز شود؛ در حالی که بررسی عدالت محیطی مسیر متفاوتی برای فهم مخاطرات طبیعی فراهم می‌کند. اگر مشارکت عمومی نیز وارد طراحی شود، مطالعه از یک رابطه دو متغیره فراتر می‌رود و امکان تجزیه و تحلیل چندسطحی یا زمینه‌محور ایجاد می‌شود. چنین صورت‌بندی‌ای زمانی قوی‌تر است که واحد تجزیه و تحلیل مشخص باشد و مرز میان تعارضات منابع و سیاست‌های محیط زیست از ابتدا تعریف شود.

یکی دیگر از مسیرهای موضوعی، مقایسه میان وضعیت‌های متفاوت نگرش و رفتار محیطی یا مخاطرات طبیعی است. مقایسه می‌تواند زمانی، مکانی، سازمانی یا حقوقی باشد و نشان دهد چرا الگوی مشاهده‌شده در یک زمینه تکرار می‌شود یا نمی‌شود. به عنوان یک مصداق، تغییر در جوامع محلی ممکن است در حضور عدالت محیطی پیامدی متفاوت از وضعیت تعارضات منابع ایجاد کند. این نوع مقایسه به روشن‌تر شدن موضوع کمک می‌کند مطالعه به جای فهرست کردن عوامل، رابطه میان آن‌ها را توضیح دهد.

گستره موضوعات و پدیده‌های قابل بررسی

گستره محتوایی جامعه و محیط زیست از نگرش و رفتار محیطی، جوامع محلی، مخاطرات طبیعی و آلودگی و پیامدهای اجتماعی تا عدالت محیطی، مشارکت عمومی، تعارضات منابع و سیاست‌های محیط زیست امتداد پیدا می‌کند. این گستره زمانی منسجم می‌ماند که موضوع انتخاب‌شده به یک مسئله مرکزی متصل باشد. برای نمونه، اگر کانون بررسی مخاطرات طبیعی باشد، می‌توان نقش نگرش و رفتار محیطی، مشارکت عمومی و سیاست‌های محیط زیست را به عنوان زمینه یا عامل توضیحی بررسی کرد. برعکس، اگر تعارضات منابع موضوع اصلی باشد، لازم است شاخص‌ها و شواهدی انتخاب شوند که تغییرات آن را در ارتباط با جوامع محلی و آلودگی و پیامدهای اجتماعی نشان دهند.

پدیده‌های این حوزه اغلب در مرز چند سطح قرار دارند. نگرش و رفتار محیطی ممکن است تحت تأثیر ساختارهای کلان باشد، در حالی که عدالت محیطی از تصمیم‌ها و رفتارهای سطح خرد اثر بگیرد. بنابراین یک طراحی خوب می‌تواند میان سطح ساختاری، نهادی و کنشگری تمایز بگذارد و سپس نشان دهد این سطوح چگونه بر مخاطرات طبیعی اثر متقابل دارند. این تفکیک برای جلوگیری از نتیجه‌گیری‌های کلی و برای مشخص کردن دامنه اعتبار یافته‌ها نقش تعیین‌کننده دارد.

مسیر مسئله‌محور: تبیین مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب در جوامع محلی. در این مسیر، سیاست‌های محیط زیست صرفاً یک متغیر مستقل نیست و باید نسبت آن با جوامع محلی و آلودگی و پیامدهای اجتماعی نیز بررسی شود. استفاده از مصاحبه و گروه کانونی امکان مشاهده جزئیات را می‌دهد، در حالی که مطالعات جامعه محلی برای مقایسه ساختار کلی مفید است. اگر یافته‌ها با جامعه ریسک خوانده شوند، می‌توان توضیح داد چرا برخی الگوها در یک بستر ظاهر می‌شوند و در بستر دیگر تغییر می‌کنند. چنین طراحی‌ای به‌جای تولید یک نتیجه کلی، حدود اعتبار نتیجه را نیز مشخص می‌سازد.

مبانی نظری و مفهومی

در بحث نظری جامعه و محیط زیست، مفاهیم جامعه ریسک، عدالت محیطی، کنش جمعی، حکمرانی مشارکتی و رفتار محیط‌زیستی می‌توانند نقش متفاوتی داشته باشند. جامعه ریسک برای توضیح منطق اصلی مسئله مناسب است، عدالت محیطی زاویه دیگری به رابطه میان نگرش و رفتار محیطی و جوامع محلی می‌دهد و کنش جمعی می‌تواند برای تفسیر تفاوت میان زمینه‌ها به کار رود. استفاده هم‌زمان از چند مفهوم زمانی مفید است که رابطه میان آن‌ها روشن باشد و هر کدام بخشی مشخص از پرسش را توضیح دهد.

برای عملیاتی کردن چارچوب نظری، بهتر است هر مفهوم با شواهد قابل مشاهده پیوند بخورد. اگر حکمرانی مشارکتی در مرکز تجزیه و تحلیل است، باید مشخص شود چه نشانه‌هایی در آلودگی و پیامدهای اجتماعی یا عدالت محیطی آن را نمایندگی می‌کنند. اگر رفتار محیط‌زیستی مبنای تفسیر باشد، لازم است شرایطی که باعث تقویت یا تضعیف آن می‌شود در مواد پژوهش‌ها دیده شود. این تبدیل مفهوم به شاخص یا نشانه تجربی، فاصله میان مرور نظری و تجزیه و تحلیل نهایی را کاهش می‌دهد.

تمرکز کاربردی: عدالت محیطی در توزیع پیامدهای آلودگی شهری. این موضوع زمانی ارزش بیشتری پیدا می‌کند که نتیجه آن به مدیریت مشارکتی مخاطرات یا کاهش تعارض منابع متصل شود. بررسی جوامع محلی در کنار مشارکت عمومی کمک می‌کند فاصله میان سازوکار نظری و پیامد عملی کمتر شود. مصاحبه و گروه کانونی می‌تواند برای آزمون بخش تجربی به کار رود و روش‌های آمیخته برای بازبینی نتیجه از زاویه‌ای دیگر استفاده شود. در این حالت، تحلیل فقط به شناسایی رابطه محدود نمی‌ماند و می‌تواند درباره شرایط لازم برای انتقال یافته به موقعیت‌های دیگر نیز توضیح بدهد.

روش‌شناسی و انواع شواهد

از نظر روش‌شناسی، جامعه و محیط زیست ظرفیت استفاده از پیمایش نگرش‌های محیطی، مطالعات جامعه محلی، تجزیه و تحلیل ذی‌نفعان، مصاحبه و گروه کانونی، تجزیه و تحلیل سیاست و شیوه‌های آمیخته را دارد. پیمایش نگرش‌های محیطی برای پاسخ به پرسش‌هایی درباره الگو و ساختار مناسب است؛ مطالعات جامعه محلی می‌تواند روابط یا تغییرات را در مقیاس دیگر نشان دهد؛ و تجزیه و تحلیل ذی‌نفعان برای بررسی مستقیم‌تر نگرش و رفتار محیطی یا جوامع محلی کاربرد دارد. در مسائلی که چند نوع شاهد وجود دارد، ترکیب مصاحبه و گروه کانونی با تجزیه و تحلیل سیاست می‌تواند محدودیت یک منبع مواد پژوهش را با منبع دیگر جبران کند.

اعتبار یافته اصلی در چنین زمینه‌ای به کیفیت شواهد وابسته است. برای تجزیه و تحلیل مشارکت عمومی باید دوره زمانی، مقیاس مشاهده و نحوه گردآوری اطلاعات با پرسش اصلی هماهنگ باشد. در بررسی تعارضات منابع نیز لازم است میان مواد پژوهش مستقیم، شاخص جانشین و تفسیر پژوهنده موضوع تمایز گذاشته شود. استفاده از شیوه‌های آمیخته به عنوان آزمون تکمیلی یا مقایسه نتایج چند شیوه، راهی برای سنجش پایداری استنتاج‌ها و آشکار کردن نقاط حساس تجزیه و تحلیل است.

پرسش مقایسه‌ای: اعتماد نهادی و رفتارهای سازگار با کم‌آبی. مقایسه جوامع محلی در دو دوره، دو منطقه، دو گروه یا دو چارچوب نهادی می‌تواند اثر عدالت محیطی را آشکار کند. اگر سیاست‌های محیط زیست نیز به عنوان متغیر زمینه‌ای وارد شود، تفاوت میان الگوی عمومی و ویژگی محلی بهتر دیده می‌شود. ترکیب مصاحبه و گروه کانونی و مطالعات جامعه محلی برای چنین مسئله‌ای مفید است؛ یکی ساختار اصلی را نشان می‌دهد و دیگری می‌تواند استثناها را بررسی کند. تفسیر نتیجه با حکمرانی مشارکتی نیز امکان توضیح سازوکار تفاوت‌ها را فراهم می‌کند.

کاربردها و ارتباط با حوزه‌های دیگر

کاربردهای مطالعه در جامعه و محیط زیست می‌تواند به مدیریت مشارکتی مخاطرات، افزایش مشارکت محیطی، کاهش تعارض منابع، سیاست‌گذاری عادلانه محیط زیست و تقویت تاب‌آوری اجتماعی منتهی شود. برای رسیدن به چنین کاربردهایی، یافته مرتبط با نگرش و رفتار محیطی باید به مسئله مشخصی در آلودگی و پیامدهای اجتماعی یا عدالت محیطی متصل شود. توصیه عملی زمانی معتبر است که نشان دهد در چه شرایطی قابل اجراست و چه عواملی ممکن است یافته اصلی را تغییر دهند. به همین دلیل، تفکیک میان یافته عمومی و یافته اصلی وابسته به یک مورد خاص اهمیت زیادی دارد.

این قلمرو افزون بر این با رشته‌ها و رویکردهای دیگر تماس دارد. بررسی مخاطرات طبیعی ممکن است به دانش فناوری یا علوم مواد پژوهش نیاز پیدا کند؛ تجزیه و تحلیل تعارضات منابع می‌تواند بدون توجه به زمینه اجتماعی یا تاریخی ناقص بماند؛ و بررسی سیاست‌های محیط زیست ممکن است به سیاست‌گذاری یا اقتصاد متصل شود. میان‌رشته‌ای بودن زمانی ارزش افزوده ایجاد می‌کند که هر رویکرد وظیفه مشخصی در توضیح مسئله داشته باشد و صرفاً به افزودن اصطلاحات رشته‌های دیگر محدود نشود.

زاویه نوآورانه: تعارض ذی‌نفعان در حفاظت از مناطق طبیعی و راهکارهای مشارکتی. نوآوری این ایده می‌تواند از پیوند عدالت محیطی با سیاست‌های محیط زیست به دست آید، نه صرفاً از تغییر عنوان یا ابزار. برای این کار، مطالعات جامعه محلی می‌تواند داده یا شاهد تازه‌ای تولید کند و روش‌های آمیخته برای مقایسه با الگوهای موجود استفاده شود. چارچوب کنش جمعی مبنای تفسیر اصلی را می‌سازد و جامعه ریسک امکان سنجش یک توضیح رقیب را فراهم می‌کند. اگر نتایج در چند سناریو یا چند نمونه بازآزمایی شوند، استحکام استنتاج نیز روشن‌تر خواهد شد.

مطالعات و نشریات مرتبط

برای مقایسه حوزه جامعه و محیط زیست با زمینه‌های نزدیک، صفحات مطالعات علوم محیط زیست، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران و مطالعات توسعه اجتماعی– اقتصادی می‌توانند نقاط مرجع مفیدی باشند. این مقایسه به روشن‌تر شدن موضوع کمک می‌کند تفاوت میان موضوع مشترک و مسئله تخصصی روشن شود؛ یعنی پژوهنده موضوع تشخیص دهد بررسی او از نظر مفهومی و روش‌شناختی به کدام گفت‌وگوی علمی نزدیک‌تر است.

در سطح گسترده‌تر، مرور لیست مجلات علمی پژوهشی محیط زیست و نگارش تا پذیرش و چاپ مقاله رشته علوم اجتماعی امکان مشاهده فضای علمی پیرامون این حوزه را فراهم می‌کند. این پیوندها جایگزین بررسی دامنه هر نشریه نیستند، بلکه برای مقایسه مرزهای موضوعی مفیدند. در یک مطالعه مرزی، همین مقایسه می‌تواند مشخص کند آیا سهم اصلی بررسی در نگرش و رفتار محیطی است یا در عدالت محیطی و آیا شیوه انتخاب‌شده با مسئله اصلی سازگار است.

گسترش میان‌رشته‌ای: نقش سرمایه اجتماعی در تاب‌آوری جوامع در برابر مخاطرات اقلیمی. این مسئله در مرز عدالت محیطی و سیاست‌های محیط زیست قرار می‌گیرد و به همین دلیل می‌تواند از شواهد چندنوعی استفاده کند. تحلیل سیاست برای یک بخش از مسئله و مطالعات جامعه محلی برای بخش مکمل مناسب است. تحلیل با تکیه بر رفتار محیط‌زیستی می‌تواند ارتباط ساختار و کنش را توضیح دهد، در حالی که کنش جمعی برای فهم پیامدهای زمینه‌ای سودمند است. چنین ترکیبی باید از خود پرسش ناشی شود تا میان‌رشته‌ای بودن به انسجام بیشتر پژوهش منجر شود.

موضوعات پیشنهادی برای مطالعه

موضوعات زیر با حوزه علمی جامعه و محیط زیست هم‌راستا هستند و هر کدام امکان توسعه در قالب طرح‌های نظری، تجربی یا تطبیقی را دارند:

• تبیین مشارکت مردمی در مدیریت ریسک سیلاب در جوامع محلی؛ با محدود کردن دامنه به یک جامعه، منطقه، دوره یا مجموعه مواد پژوهش مشخص، این موضوع می‌تواند به پرسشی روشن و قابل بررسی تبدیل شود.
• عدالت محیطی در توزیع پیامدهای آلودگی شهری؛ با محدود کردن دامنه به یک جامعه، منطقه، دوره یا مجموعه مواد پژوهش مشخص، این موضوع می‌تواند به پرسشی روشن و قابل بررسی تبدیل شود.
• اعتماد نهادی و رفتارهای سازگار با کم‌آبی؛ با محدود کردن دامنه به یک جامعه، منطقه، دوره یا مجموعه مواد پژوهش مشخص، این موضوع می‌تواند به پرسشی روشن و قابل بررسی تبدیل شود.
• تعارض ذی‌نفعان در حفاظت از مناطق طبیعی و راهکارهای مشارکتی؛ با محدود کردن دامنه به یک جامعه، منطقه، دوره یا مجموعه مواد پژوهش مشخص، این موضوع می‌تواند به پرسشی روشن و قابل بررسی تبدیل شود.
• نقش سرمایه اجتماعی در تاب‌آوری جوامع در برابر مخاطرات اقلیمی؛ با محدود کردن دامنه به یک جامعه، منطقه، دوره یا مجموعه مواد پژوهش مشخص، این موضوع می‌تواند به پرسشی روشن و قابل بررسی تبدیل شود.
• تجزیه و تحلیل اجتماعی پذیرش سیاست‌های کاهش مصرف انرژی؛ با محدود کردن دامنه به یک جامعه، منطقه، دوره یا مجموعه مواد پژوهش مشخص، این موضوع می‌تواند به پرسشی روشن و قابل بررسی تبدیل شود.

ارزش هر موضوع به نحوه محدود کردن آن وابسته است. برای نمونه، یک مسئله درباره جوامع محلی اگر با دوره زمانی، جامعه هدف و سازوکار مورد انتظار مشخص شود، از یک عنوان کلی به سؤال تجزیه و تحلیلی تبدیل می‌شود. همین منطق درباره مشارکت عمومی نیز صدق می‌کند: تعیین متغیر یا مفهوم مرکزی، نوع شاهد و زمینه بررسی باعث می‌شود نوآوری مطالعه قابل تشخیص باشد.

زاویه تحلیلی: تحلیل اجتماعی پذیرش سیاست‌های کاهش مصرف انرژی. برای تبدیل این ایده به یک بررسی دقیق، می‌توان عدالت محیطی را به عنوان کانون مشاهده قرار داد و ارتباط آن را با مشارکت عمومی در زمینه تعارضات منابع سنجید. پیمایش نگرش‌های محیطی برای آشکار کردن الگوی اولیه مناسب است و مطالعات جامعه محلی می‌تواند لایه دوم شواهد را فراهم کند. تفسیر بر پایه رفتار محیط‌زیستی کمک می‌کند تفاوت میان اثر مستقیم، شرایط زمینه‌ای و پیامدهای ثانویه روشن شود. در پایان، مقایسه میان دو موقعیت متفاوت سیاست‌های محیط زیست می‌تواند نشان دهد آیا الگوی به‌دست‌آمده پایدار است یا به شرایط خاص وابسته می‌ماند.

چالش‌ها و پرسش‌های پیش رو

افق‌های تازه در جامعه و محیط زیست بیشتر در تقاطع نگرش و رفتار محیطی، مخاطرات طبیعی و مشارکت عمومی شکل می‌گیرند. تحول فناوری، تغییرات نهادی، دگرگونی‌های اجتماعی یا فشارهای محیطی می‌توانند روابط قدیمی میان این پدیده‌ها را تغییر دهند و نیاز به بازآزمایی نظریه‌های موجود ایجاد کنند. در چنین شرایطی، پیمایش نگرش‌های محیطی می‌تواند الگوی اولیه را آشکار کند و تجزیه و تحلیل سیاست برای فهم عمیق‌تر موارد استثنایی یا زمینه‌ای به کار رود.

پرسش‌های آینده افزون بر این از محدودیت‌های مطالعه‌های موجود به دست می‌آیند. کمبود مواد پژوهش درباره سیاست‌های محیط زیست، دشواری تعمیم نتایج آلودگی و پیامدهای اجتماعی یا اختلاف میان تفسیرهای مبتنی بر جامعه ریسک و کنش جمعی هر کدام می‌تواند آغاز یک مسیر جدید باشد. پژوهشی که مرز استنتاج خود را روشن می‌کند، علاوه بر پاسخ به مسئله فعلی، زمینه مقایسه و انباشت دانش را نیز فراهم می‌سازد و به توسعه منظم‌تر مطالعات این حوزه به روشن‌تر شدن موضوع کمک می‌کند.