دو فصلنامه پژوهش و فناوری محیط زیست

حوزه پژوهش و فناوری محیط زیست را می توان در پیوند با پژوهش های میان رشته ای و کاربردی برای حل مسائل محیط زیست در حوزه آلودگی، پسماند، انرژی نو، امنیت غذایی، تنوع زیستی، اقتصاد و حقوق محیط زیست، هوش مصنوعی و مدیریت فهم کرد. یک گزارش پژوهش قوی در این فضا فقط موضوع مرتبط ندارد؛ بلکه مسئله ای مشخص، طراحی پژوهش منظم و حاصل تحلیل ای دارد که بتوان آن را با ادبیات تخصصی وارد گفت وگو کرد. بخش های زیر برای پژوهش کنندهی نوشته شده اند که می خواهد قبل از ارسال، تناسب موضوعی و روشی کار خود را با دقت بیشتری ارزیابی کند.

شناخت حوزه و مخاطب علمی

پژوهش و فناوری محیط زیست چند مسیر پژوهشی را به هم متصل می کند و همین تنوع باعث می شود تعریف دقیق دامنه اهمیت بیشتری پیدا کند. در پژوهش مرتبط با «آلودگی آب، هوا و خاک»، مقایسه میان وضعیت ها، گروه ها یا دوره ها می تواند قدرت تبیین را بالا ببرد و از حاصل تحلیل گیری های صرفاً توصیفی جلوگیری کند. محور «فرآوری و مدیریت پسماند» زمانی به گزارش پژوهش ای منسجم می رسد که مفاهیم اصلی عملیاتی شوند، دامنه تحلیل پژوهشی کنترل شود و داده های مورد استفاده مستقیماً با سؤال محوری مرکزی ارتباط داشته باشند. یکی از مسیرهای قابل دفاع در «انرژی های نو و بهره وری» این است که پژوهش کننده میان عوامل زمینه ای و پیامدهای قابل مشاهده تمایز بگذارد و رابطه آنها را با چارچوب نظری توضیح دهد.

در بخش دیگری از دامنه پژوهش و فناوری محیط زیست نیز می توان به این مسیرها توجه کرد: تحلیل پژوهشی «تنوع زیستی و محیط طبیعی» می تواند با تمرکز بر یک خلأ مشخص در دانش موجود پیش برود؛ یعنی به جای پوشش همه ابعاد، یک مسئله محدود اما قابل سنجش را عمیق بررسی کند. اگر موضوع «اقتصاد، حقوق و سیاست محیط زیست» انتخاب شود، لازم است سطح تحلیل و منطق تعمیم از ابتدا شفاف توضیح داده شود تا یافته ها بیش از ظرفیت داده های مورد استفاده تفسیر نشوند. در محور «هوش مصنوعی، نانوفناوری و فناوری های پایش محیطی»، ارزش پژوهش زمانی بیشتر می شود که واحد تحلیل، مقیاس تحلیل پژوهشی و رابطه میان عوامل به روشنی تعریف شوند و حاصل تحلیل فقط به توصیف وضعیت محدود نماند.

از مسئله پژوهش تا تناسب با نشریه

گزارش پژوهش مناسب پژوهش و فناوری محیط زیست معمولاً میان سؤال محوری تخصصی و پیامد علمی آن رابطه روشنی برقرار می کند؛ برای نمونه در موضوعات «آلودگی آب، هوا و خاک» و «فرآوری و مدیریت پسماند» باید معلوم باشد حاصل تحلیل برای چه بحثی اهمیت دارد. پیشینه باید به جای فهرست کردن منابع، اختلاف نتایج، محدودیت چارچوب های قبلی و جای خالی تحلیل پژوهشی جدید را نشان دهد. در این صورت هدف پژوهش از یک عبارت کلی به مسئله ای قابل پیگیری تبدیل می شود.

در پژوهش و فناوری محیط زیست، گزارش پژوهش ای که به «انرژی های نو و بهره وری» یا «تنوع زیستی و محیط طبیعی» می پردازد باید نشان دهد چرا این مسئله برای ادبیات تخصصی مهم است و حاصل تحلیل چه چیزی را نسبت به مطالعات پیشین روشن تر می کند. حاصل تحلیل گیری نیز باید به همان سؤال محوری بازگردد و روشن کند یافته چه تغییری در فهم مسئله ایجاد می کند. اگر تحلیل پژوهشی ماهیت کاربردی دارد، مخاطب تصمیم یا اقدام باید مشخص باشد؛ اگر بنیادی است، سهم نظری باید با استدلال و شواهد توضیح داده شود.

روش شناسی و شواهد مورد نیاز

در پژوهش و فناوری محیط زیست انتخاب روش به کاررفته باید از ماهیت سؤال محوری آغاز شود. پایش و نمونه برداری محیطی می تواند با یک منبع داده مکمل ترکیب شود تا هم اعتبار حاصل تحلیل افزایش یابد و هم ابعاد متفاوت مسئله از یک زاویه واحد دیده نشوند. در طراحی مبتنی بر تحلیل چرخه حیات، باید از پیچیدگی غیرضروری پرهیز کرد؛ روش زمانی ارزشمند است که مستقیماً به سؤال محوری اصلی و ادعای نهایی خدمت کند. استفاده از مدل سازی انتشار و ریسک زمانی مناسب است که ساختار سؤال محوری با نوع داده ای که این روش تولید می کند سازگار باشد؛ گزارش مراحل اجرا و منطق تحلیل نیز باید امکان ارزیابی حاصل تحلیل را فراهم کند.

برای مسائل دیگر این نشریه نیز می توان از رویکردهای مکمل بهره گرفت. تحلیل هزینه-فایده محیط زیستی می تواند برای پاسخ به بخشی از مسئله مفید باشد، اما انتخاب آن باید با جامعه تحلیل پژوهشی، مقیاس داده و نوع استنباط مورد انتظار توجیه شود. در به کارگیری GIS و سنجش از دور، کیفیت نمونه یا داده، اعتبار ابزار و شیوه کنترل خطا اهمیت زیادی دارد و کارآمدتر است محدودیت های روش نیز در تفسیر حاصل تحلیل دیده شوند. اگر پژوهش بر یادگیری ماشین برای پایش و پیش بینی محیط زیست تکیه دارد، ضروری است مسیر تبدیل داده خام به یافته نهایی شفاف باشد تا خواننده بتواند استدلال گزارش پژوهش را بازسازی کند. در مطالعات ترکیبی، دلیل ادغام داده های مورد استفادهی کمی و کیفی باید از ابتدا مشخص شود و هر بخش نقش جداگانه ای در پاسخ نهایی داشته باشد.

موضوعات قابل توسعه برای گزارش پژوهش

پژوهش و فناوری محیط زیست از موضوعاتی سود می برد که در عین تازگی، قابل اجرا و متکی بر شواهد باشند. از میان مسئله های قابل توسعه، پنج ایده زیر ظرفیت مناسبی برای صورت بندی پژوهش دارند.

طراحی سامانه هوشمند پیش بینی آلودگی هوا در مقیاس شهری؛ ارزش این ایده در گرو آن است که یافته نهایی فقط وضعیت را گزارش نکند و بتواند یک رابطه، تفاوت یا پیامد را توضیح دهد.

ارزیابی چرخه حیات گزینه های فرآوری پسماند آلی؛ برای تبدیل این ایده به تحلیل پژوهشی، لازم است جامعه یا میدان پژوهش، متغیرهای اصلی و معیار مقایسه از ابتدا مشخص شوند.

مدل سازی اثر توسعه انرژی تجدیدپذیر بر انتشار کربن؛ این موضوع زمانی قدرت بیشتری پیدا می کند که یک چارچوب نظری روشن و داده ای متناسب با همان چارچوب در کنار هم قرار گیرند.

تحلیل اقتصادی سیاست های کاهش مصرف آب در کشاورزی؛ پژوهش کننده می تواند با محدود کردن دوره زمانی یا گروه تحلیل پژوهشی و تعریف یک پیامد قابل سنجش، سؤال محوری را عملیاتی تر کند.

پایش تنوع زیستی با تلفیق داده های سنجش از دور و میدانی؛ مقایسه دو موقعیت، گروه یا سناریو می تواند به جای توصیف ساده، امکان توضیح سازوکارهای مؤثر را فراهم کند.

دامنه های نزدیک اما متفاوت

در ارزیابی دامنه پژوهش و فناوری محیط زیست باید میان «مرتبط بودن» و «هم راستا بودن» تمایز گذاشت. گزارش پژوهش فناوری زمانی در این حوزه معنا پیدا می کند که پیامد محیط زیستی، شاخص ارزیابی و مسئله کاربردی آن شفاف توضیح داده شود؛ صرف معرفی یک فناوری عمومی کافی نیست. گزارش پژوهش هم راستا علاوه بر موضوع مناسب، روش و حاصل تحلیل ای دارد که برای مخاطب تخصصی نشریه معنا پیدا می کند.

پیشینه نیز باید با همین مرزبندی نوشته شود. به جای جمله های کلی درباره اهمیت حوزه، کارآمدتر است چند جریان پژوهشی اصلی تفکیک شوند و مشخص شود کدام حاصل تحلیل ها قطعی تر، کدام یافته ها متعارض و کدام مسئله هنوز باز است. این کار جایگاه تحلیل پژوهشی جدید را دقیق تر می کند و ادعای نوآوری را قابل ارزیابی نگه می دارد.

نوآوری چگونه در این حوزه شکل می گیرد؟

پژوهش و فناوری محیط زیست به پژوهش هایی نیاز دارد که بتوانند سهم خود را بدون اغراق توضیح دهند. برای تقویت استدلال، کارآمدتر است مسئله، خلأ و سهم تحلیل پژوهشی سه گزاره جداگانه اما به هم پیوسته باشند. ارزش پژوهش در ترکیب فناوری با یک مسئله واقعی محیط زیست و سنجش اثربخشی آن با داده، مقایسه سناریو یا شاخص های معتبر شکل می گیرد.

یک راه عملی این است که نویسنده حاصل تحلیل اصلی را پیش از نگارش بحث در یک جمله بنویسد و سپس بپرسد کدام شواهد واقعاً آن را پشتیبانی می کنند. در پژوهش و فناوری محیط زیست هر بخش از تحلیل باید به ادعای مرکزی بازگردد. گزارش محدودیت ها نیز ضعف محسوب نمی شود؛ برعکس، مرز اعتبار حاصل تحلیل را روشن می کند و از تعمیم بیش از حد جلوگیری می کند.

مسیرهای تکمیلی در ژورنال یاب

برای مقایسه دامنه پژوهش و فناوری محیط زیست با مسیرهای نزدیک، می توان ابتدا Journal of Emergy, Life Cycle and System Analysis in Agriculture و پژوهش های آبخیزداری را بررسی کرد. تفاوت در سؤال محوری های رایج، نوع داده و مخاطب علمی این صفحات می تواند به روشن شدن مرز موضوعی کمک کند.

مسیر سوم برای مقایسه اکو هیدرولوژی است. در سطح گسترده تر، صفحات مجلات علمی پژوهشی محیط زیست و مجلات کشاورزی و منابع طبیعی نیز امکان مرور گزینه های بیشتر را فراهم می کنند. هدف از این مقایسه یافتن نزدیک ترین عنوان نیست؛ باید دید کدام نشریه با مسئله، روش، جامعه یا میدان تحلیل پژوهشی و نوع دستاورد گزارش پژوهش همخوانی بیشتری دارد.

جمع بندی کاربردی

اگر گزارش پژوهش ای برای پژوهش و فناوری محیط زیست در نظر گرفته شده است، کارآمدتر است آخرین بازبینی بر سه پرسش متمرکز باشد: آیا مسئله دقیقاً در دامنه پژوهش های میان رشته ای و کاربردی برای حل مسائل محیط زیست در حوزه آلودگی، پسماند، انرژی نو، امنیت غذایی، تنوع زیستی، اقتصاد و حقوق محیط زیست، هوش مصنوعی و مدیریت قرار دارد؟ آیا روش برای پاسخ به آن کافی است؟ و آیا حاصل تحلیل چیزی فراتر از توصیف داده های مورد استفاده ارائه می کند؟

پیش از ارسال، نسخه نهایی را از دید خواننده ای که با ادبیات حوزه آشناست مرور کنید. عنوان و چکیده باید مسئله و دستاورد را دقیق بازتاب دهند؛ روش به کاررفته باید امکان داوری درباره اعتبار یافته را بدهد؛ بحث باید حاصل تحلیل را با پژوهش های قبلی مقایسه کند؛ و محدودیت ها باید صریح باشند. این بازبینی برای پژوهش و فناوری محیط زیست موجب می شود تصمیم درباره انتخاب نشریه بر پایه ساختار علمی گزارش پژوهش گرفته شود، نه صرفاً بر اساس شباهت اسمی موضوع.