دو فصلنامه پیشرفت های حسابداری

شناخت حیطه پژوهشی پیشرفت های حسابداری و انتخاب مسئله علمی

نشریه پیشرفت های حسابداری در حوزه دانش حسابداری قرار می گیرد و برای پژوهشگری که در حال آماده سازی مقاله است، شناخت دقیق پرسش، روش و سهم علمی پژوهش اهمیت بیشتری از تکرار اصطلاحات عمومی دارد. حسابداری تنها ثبت اعداد و تهیه صورت های مالی نیست؛ این دانش درباره اندازه گیری رویدادهای اقتصادی، نحوه ارائه اطلاعات، پاسخ گویی سازمان ها و اثری است که گزارش های مالی و مدیریتی بر تصمیم کاربران می گذارند. یک مقاله ارزشمند باید روشن کند کدام مسئله حسابداری را بررسی می کند، چرا پاسخ های موجود کافی نیستند و نتایج آن برای دانشگاه، حرفه یا سیاست گذاری چه کاربردی می تواند داشته باشد.

برای شروع، پژوهشگر بهتر است میان موضوع کلی و پرسش قابل آزمون تفاوت بگذارد. «گزارشگری مالی» یک حوزه گسترده است، اما بررسی رابطه کیفیت افشا با عدم تقارن اطلاعاتی، پس از تعریف دقیق شاخص ها و جامعه مورد مطالعه، به یک مسئله پژوهشی تبدیل می شود. به همین ترتیب، «حسابداری مدیریت» نام یک قلمرو علمی است و تحلیل نقش سیستم بهای تمام شده در تصمیم تولید یا قیمت گذاری، موضوع مشخص تری به شمار می رود. این تمایز به انتخاب ادبیات پژوهش، طراحی داده و نگارش نتیجه گیری کمک می کند.

عنوان نشریه و اطلاعات ساختاری ثبت شده در ژورنال یاب نقطه آغاز انتخاب مجله هستند، نه جایگزین مطالعه راهنمای نویسندگان و شماره های اخیر. پیش از اقدام نهایی، باید زبان مقاله، شیوه استناد، محدودیت حجم متن، چارچوب اخلاق پژوهش و نوع مقاله قابل پذیرش در سامانه رسمی همان نشریه بررسی شود. مطالب این بخش برای شناخت حوزه های نزدیک و آماده سازی علمی مقاله نوشته شده و به معنای تأیید قطعی پذیرش هر موضوع خاص نیست.

گزارشگری مالی، افشا و کیفیت اطلاعات حسابداری

گزارشگری مالی یکی از محورهای اساسی پژوهش حسابداری است، زیرا صورت های مالی باید تصویری قابل فهم از وضعیت مالی، عملکرد و جریان های نقدی ارائه دهند. مطالعه کیفیت گزارشگری می تواند بر قابلیت اتکای ارقام، به موقع بودن افشا، قابلیت مقایسه شرکت ها یا پیامدهای انتخاب رویه های حسابداری متمرکز باشد. برای مثال، پژوهشی درباره کیفیت سود لازم است مفهوم سود با کیفیت را تعریف کند و نشان دهد آیا آن را از زاویه پایداری، اقلام تعهدی، قابلیت پیش بینی جریان نقد یا شاخص دیگری می سنجد. بدون این شفافیت، حتی داده های گسترده نیز پاسخ علمی روشنی تولید نمی کنند.

در موضوع افشا، پژوهشگر می تواند بررسی کند اطلاعات اختیاری چگونه درک سرمایه گذاران و سایر ذی نفعان را تغییر می دهند. باید میان «حجم گزارش» و «کیفیت اطلاعات» تمایز گذاشت؛ طولانی تر شدن یک گزارش لزوما به معنای شفافیت بیشتر نیست. کیفیت می تواند به ارتباط داده ها با تصمیم، قابلیت راستی آزمایی، ثبات ارائه و توضیح صادقانه ریسک ها مربوط باشد. همچنین شرایط صنعت، اندازه واحد اقتصادی و الزامات نهادهای ناظر می توانند بر تفسیر یافته ها اثر بگذارند و لازم است در مدل پژوهش لحاظ شوند.

مقایسه شیوه های گزارشگری در شرکت ها یا دوره های زمانی مختلف زمانی معتبر است که تفاوت استانداردها، شرایط اقتصادی و روش اندازه گیری متغیرها کنترل شده باشد. نتیجه گیری علمی نباید از رابطه آماری صرف، ادعای علیت بسازد. اگر پژوهش از داده های تابلویی استفاده می کند، لازم است فرض های مدل، آثار ثابت یا تصادفی و آزمون های حساسیت به طور روشن گزارش شوند. این دقت، ارزش کاربردی مطالعه را برای تحلیلگران مالی و پژوهشگران دانشگاهی افزایش می دهد.

کیفیت سود، رفتار مدیران و حاکمیت شرکتی

یکی از پرسش های جذاب در حسابداری آن است که تصمیم ها و انگیزه های مدیریتی چگونه بر ارقام گزارش شده اثر می گذارند. مدیریت سود، محافظه کاری حسابداری، ساختار مالکیت و کیفیت نظارت از موضوعاتی هستند که ممکن است در یک مسئله پژوهشی منسجم با یکدیگر بررسی شوند. نکته مهم آن است که مفاهیمی مانند مدیریت سود به صورت یکسان و بدون توجه به بستر نهادی تفسیر نشوند. برای نمونه، الگوهای اقلام تعهدی صرفا یک برآورد تجربی اند و نمی توان هر تفاوتی با سطح مورد انتظار را به تخلف یا رفتار غیراخلاقی نسبت داد.

در مطالعات حاکمیت شرکتی، ویژگی های هیئت مدیره، کمیته حسابرسی، تمرکز مالکیت یا سازوکارهای پاسخ گویی ممکن است به عنوان متغیرهای توضیحی مطرح شوند. در اینجا نیز باید سازوکار نظری روشن باشد: نظارت بهتر از چه مسیری به کاهش خطای گزارشگری یا تغییر کیفیت افشا منتهی می شود؟ وجود یک همبستگی میان دو شاخص برای توضیح آن مسیر کافی نیست. استفاده از نظریه نمایندگی، دیدگاه ذی نفعان یا چارچوب های نهادی می تواند به تدوین فرضیه کمک کند، به شرط آنکه با شرایط واقعی پژوهش سازگار باشد.

در انتخاب موضوع، ارزیابی دسترسی به داده بسیار مهم است. بعضی اطلاعات از صورت های مالی و گزارش هیئت مدیره استخراج می شوند، در حالی که داده های مرتبط با فرهنگ سازمانی، قضاوت حرفه ای یا فرایند تصمیم ممکن است به پیمایش یا مصاحبه نیاز داشته باشند. تفاوت در منبع داده، بر روش نمونه گیری، تعمیم پذیری و محدودیت های اخلاقی مطالعه اثر می گذارد. بهتر است این تصمیم پیش از نگارش فرضیه های نهایی گرفته شود.

حسابداری مدیریت و تصمیم های درون سازمانی

حسابداری مدیریت به تولید اطلاعات برای برنامه ریزی، کنترل و تصمیم گیری درون سازمان می پردازد. موضوعاتی مانند بودجه بندی، هزینه یابی بر مبنای فعالیت، ارزیابی عملکرد، کارت امتیازی متوازن و تحلیل انحرافات زمانی به مسئله پژوهشی تبدیل می شوند که ارتباطشان با یک تصمیم واقعی روشن باشد. برای مثال، مطالعه کارایی یک نظام هزینه یابی باید نشان دهد هزینه ها چگونه شناسایی و تخصیص می یابند و تغییر این روش چه اثری بر تصمیم درباره محصول، خدمت یا منابع سازمان دارد.

پژوهش درباره شاخص های عملکرد نیز نباید صرفا به فهرست کردن معیارها محدود شود. معیار مالی کوتاه مدت ممکن است با هدف های بلندمدت سازمان تعارض پیدا کند و معیار غیرمالی نیز بدون تعریف و روش گردآوری معتبر، قابل اتکا نیست. در یک طراحی پژوهشی خوب، رابطه میان شاخص، رفتار کارکنان و پیامد سازمانی توضیح داده می شود. بررسی امکان رفتار فرصت طلبانه در برابر اهداف عملکرد، یکی از راه های غنی تر کردن مدل نظری است.

پیوند حسابداری مدیریت با راهبرد سازمان نیز ظرفیت پژوهشی دارد. برای شناخت مباحث نزدیک به راهبرد، می توان صفحه نشریه راهبردهای بازرگانی را نیز مطالعه کرد؛ با این حال، همپوشانی موضوعی به معنی یکسان بودن دامنه علمی دو نشریه نیست. هنگام انتخاب مقصد انتشار، باید نقطه تمرکز مقاله روشن باشد: اگر مسئله اصلی اندازه گیری و استفاده از اطلاعات حسابداری است، آن را از پژوهشی که اساسا درباره تدوین راهبرد بازار است تفکیک کنید.

حسابرسی، کنترل داخلی و اطمینان از اطلاعات

حسابرسی و کنترل داخلی با بحث کیفیت اطلاعات مالی پیوند نزدیکی دارند. موضوعاتی مانند ریسک حسابرسی، استقلال و قضاوت حرفه ای حسابرس، کیفیت شواهد، ضعف کنترل داخلی یا نقش فناوری در رسیدگی می توانند موضوع پژوهش باشند. در چنین مطالعاتی لازم است مشخص شود واحد تحلیل چیست: پرونده حسابرسی، موسسه حسابرسی، شرکت صاحب کار یا ادراک حرفه ای حسابرسان؟ انتخاب واحد تحلیل نامناسب ممکن است باعث شود نتایج حاصل از پرسشنامه به رفتار واقعی موسسات تعمیم داده شود، بی آنکه شاهد کافی وجود داشته باشد.

پژوهش های مربوط به کنترل داخلی می توانند فراتر از آزمون وجود دستورالعمل ها حرکت کنند و اثربخشی طراحی و اجرای کنترل ها را بسنجند. کنترل خوب باید با ریسک اصلی کسب و کار متناسب باشد، مسئول اجرا داشته باشد و امکان پایش آن فراهم شود. تفکیک وظایف، کنترل دسترسی و ثبت رویدادهای مالی نمونه هایی از سازوکارهای بررسی پذیرند. اما صرف فهرست کردن آنها ارزش افزوده علمی اندکی دارد؛ پرسش پژوهش باید به شرایطی بپردازد که این سازوکارها کارآمد یا ناکارآمد می شوند.

اخلاق حرفه ای، محرمانگی اطلاعات و تعارض منافع نیز در طراحی مطالعه حسابرسی اهمیت دارند. اگر داده از مصاحبه با متخصصان یا پرونده های واقعی استخراج می شود، حذف نشانه های هویتی و رعایت مجوزهای استفاده از داده ضروری است. توضیح نحوه دسترسی، اطمینان از رضایت مشارکت کنندگان و گزارش محدودیت های نمونه به خواننده کمک می کند شواهد را منصفانه ارزیابی کند.

فناوری اطلاعات، داده کاوی و تحول فرایند حسابداری

رشد سامانه های اطلاعاتی فرصت های جدیدی برای پژوهش حسابداری ایجاد کرده است. تحلیل داده های حجیم، اتوماسیون فرایندها، هوش مصنوعی، سیستم های برنامه ریزی منابع سازمانی و ابزارهای کشف ناهنجاری می توانند کیفیت یا سرعت پردازش اطلاعات را تحت تاثیر قرار دهند. بااین حال، هر پژوهشی که نام یک فناوری جدید را در عنوان دارد، لزوما نوآورانه نیست. مقاله باید مشخص کند فناوری مورد بحث کدام گره حسابداری را باز می کند و موفقیت آن چگونه سنجیده می شود.

برای نمونه، در بررسی یک الگوریتم تشخیص تراکنش غیرعادی، تنها گزارش دقت کلی کافی نیست؛ باید خطاهای مثبت و منفی، نامتوازن بودن داده، قابلیت توضیح نتیجه و هزینه عملیاتی هشدارهای نادرست نیز تحلیل شود. در پژوهش درباره اتوماسیون، کاهش زمان انجام کار باید در کنار کنترل کیفیت، قابلیت ردیابی و پیامدهای سازمانی سنجیده شود. این ملاحظات از تبدیل مقاله به معرفی تبلیغاتی نرم افزار جلوگیری می کنند.

مسائل امنیت و محرمانگی داده مالی نیز به روش تحقیق مربوط می شوند. داده واقعی شرکت ها ممکن است شامل اطلاعات تجاری حساس یا مشخصات اشخاص باشد. پژوهشگر باید از ابتدا روش ناشناس سازی، سطح دسترسی، نگهداری داده و بازتولیدپذیری نتایج را برنامه ریزی کند. حتی اگر امکان انتشار مجموعه داده وجود نداشته باشد، توضیح ویژگی های داده و مراحل پردازش می تواند اعتبار روش شناختی مطالعه را افزایش دهد.

حسابداری بخش عمومی، پایداری و مسئولیت پاسخ گویی

مطالعات حسابداری محدود به بنگاه های تجاری نیستند. گزارشگری مالی و بودجه ای در سازمان های عمومی، شفافیت مصرف منابع و سنجش عملکرد خدمات می توانند مسئله های مهمی ایجاد کنند. تفاوت اهداف بخش عمومی و شرکت تجاری باید در طراحی شاخص ها دیده شود؛ معیار سودآوری به تنهایی برای داوری درباره کارایی یک خدمت عمومی کفایت نمی کند. پژوهشگر می تواند ارتباط کیفیت افشا با پاسخ گویی، اعتماد ذی نفعان یا اثربخشی نظارت را بررسی کند، مشروط بر آنکه مفهوم هر متغیر به خوبی تعریف شود.

حوزه گزارشگری پایداری نیز با اندازه گیری اثرهای اقتصادی، اجتماعی و محیطی فعالیت سازمان ها سروکار دارد. مسئله مهم در این حوزه، جدا کردن ادعای سازمان از داده قابل سنجش است. مقاله ای که صرفا تعداد واژه های مرتبط با مسئولیت اجتماعی در گزارش سالانه را می شمارد، باید محدودیت چنین شاخصی را توضیح دهد. تبیین کیفیت داده، قابلیت مقایسه دوره ها و احتمال گزارشگری گزینشی به نتیجه گیری محتاطانه تر کمک می کند.

در موضوعات میان رشته ای باید سهم حسابداری برجسته باشد. اگر مطالعه درباره سیاست عمومی، حقوق شرکت ها یا مدیریت منابع انسانی است، لازم است نشان دهد سنجه های حسابداری چه نقشی در پاسخ پرسش دارند. مرزبندی مسئله موجب می شود مقاله در میان حوزه های متعدد پراکنده نشود و مخاطب پژوهشی روشنی پیدا کند.

انتخاب روش تحقیق متناسب با پرسش حسابداری

روش تحقیق باید تابع پرسش باشد، نه برعکس. برای بررسی رابطه متغیرهای مالی در مجموعه شرکت ها، طراحی کمی و استفاده از داده های طولی ممکن است مناسب باشد. برای فهم چگونگی شکل گیری قضاوت حرفه ای، مطالعه کیفی یا روش ترکیبی می تواند تصویر دقیق تری ارائه دهد. تحقیق آزمایشی نیز در موضوعاتی مثل اثر نحوه ارائه اطلاعات بر تصمیم کاربران کاربرد دارد. در هر روش باید واحد تحلیل، جامعه و نمونه، تعریف عملیاتی متغیرها و محدودیت استنباط روشن باشد.

در مطالعات کمی، توجه به داده های پرت، هم خطی، مسئله درون زایی و انتخاب متغیرهای کنترلی ضروری است. پژوهشگر نباید با آزمون مکرر مدل های مختلف، صرفا مدلی را گزارش کند که نتیجه دلخواه نشان می دهد. ثبت منطقی مراحل تحلیل، آزمون استحکام و ارائه تفسیر اقتصادی ضرایب اهمیت دارد. معناداری آماری کوچک ممکن است از نظر اقتصادی ناچیز باشد و برعکس، یک اثر بالقوه مهم در نمونه محدود به قطعیت نرسد.

در مطالعات کیفی نیز ملاک دقت پژوهش فقط تعداد مصاحبه نیست. معیار انتخاب مشارکت کننده، اشباع مفهومی، شیوه کدگذاری و نحوه کنترل سوگیری پژوهشگر باید روشن شود. استفاده از اسناد سازمانی، مشاهده و مصاحبه می تواند در صورت سازگاری با سؤال، شواهد را غنی تر کند. نقل قول ها و نمونه های ارائه شده باید به یافته تحلیلی متصل باشند، نه اینکه صرفا حجم مقاله را افزایش دهند.

برای مقایسه جایگاه بحث های حسابداری در میان نشریات هم موضوع، فهرست مجلات علمی پژوهشی حسابداری می تواند یک نقطه شروع داخلی باشد. البته اطلاعات رتبه و نمایه باید پیش از استفاده در تصمیم نهایی با منابع روزآمد رسمی تطبیق داده شوند؛ درج نام یک نشریه در یک فهرست به معنی تضمین پذیرش یا تأیید همیشگی وضعیت علمی آن نیست.

ساختار مقاله و ارزیابی سهم علمی

مقدمه مقاله باید مسئله را در چند گام روشن کند: پدیده مورد بررسی چیست، پیامد آن برای استفاده کنندگان اطلاعات حسابداری کدام است، مطالعات پیشین چه توضیحی داده اند و دقیقا کدام پرسش بی پاسخ مانده است. مرور ادبیات فقط ردیف کردن نتایج پژوهش های قبلی نیست؛ هدف آن ساختن یک استدلال منسجم برای فرضیه یا پرسش جدید است. در چارچوب نظری باید روشن شود چرا انتظار وجود یک رابطه را داریم و چه شرایطی ممکن است آن رابطه را تغییر دهد.

بخش روش باید امکان ارزیابی مستقل پژوهش را فراهم کند. دوره زمانی، منبع داده، معیار حذف یا ورود نمونه، شیوه محاسبه متغیرها و ابزار تحلیل باید مشخص باشند. اگر داده از سازمان ها یا پاسخ دهندگان گردآوری شده است، نحوه حفاظت از محرمانگی نیز توضیح داده شود. در بخش یافته ها، جدول و نمودار باید خوانا و مرتبط با فرضیه باشند؛ تکرار همه اعداد جدول در متن، جای تحلیل را نمی گیرد.

بحث و نتیجه گیری زمانی مفید است که یافته ها را به پرسش آغازین و محدودیت های مطالعه بازگرداند. پیشنهادهای کاربردی باید مستقیما از شواهد پشتیبانی شوند، نه از توصیه های کلی. همچنین لازم است مسیر پژوهش های آتی بر اساس کاستی های واقعی داده، روش یا دامنه تعمیم ترسیم شود. پژوهشگری که درباره کیفیت گزارشگری شرکت های یک صنعت کار کرده، نباید بدون شواهد کافی نتایج را به همه سازمان ها تعمیم دهد.

انتخاب موضوع های قابل دفاع و پرهیز از عنوان های کلی

موضوع مناسب معمولا از برخورد یک مسئله واقعی با یک شکاف مشخص در ادبیات شکل می گیرد. در گزارشگری مالی می توان به کیفیت افشای ریسک، مقایسه پذیری اطلاعات یا پیامدهای تغییر رویه های اندازه گیری پرداخت. در حسابداری مدیریت، بررسی رابطه شاخص های غیرمالی عملکرد با تصمیم های تخصیص منابع می تواند مطرح باشد. در حسابرسی، ارزیابی محدودیت های روش های تشخیص ناهنجاری یا عوامل موثر بر قضاوت حرفه ای ظرفیت پژوهشی دارد. ارزش هر موضوع در نحوه تعریف پرسش و طراحی شواهد است، نه صرفا به روز بودن واژه های آن.

برای نمونه، به جای عنوان مبهم «نقش فناوری در حسابداری» می توان پرسید استفاده از تحلیل خودکار تراکنش ها در چه شرایطی احتمال کشف خطا را افزایش می دهد و چه هزینه هایی ایجاد می کند. به جای «حاکمیت شرکتی و عملکرد» باید نوع سازوکار حاکمیت، معیار عملکرد و مسیر نظری ارتباط آنها مشخص شود. این صورت بندی دقیق همچنین انتخاب کلیدواژه های مقاله، چکیده و عنوان انگلیسی را آسان تر می کند.

برخی پژوهش ها به ارتباط حسابداری و مدیریت راهبردی نزدیک می شوند. اگر مقاله درباره مدیریت منابع و برنامه ریزی سازمانی است، مطالعه فهرست مجلات علمی پژوهشی مدیریت می تواند برای مقایسه حوزه ها مفید باشد، اما لازم است پیش از انتخاب نشریه، محور غالب مقاله تعیین شود. صرف استفاده از داده های مالی یک پژوهش مدیریتی را به پژوهش حسابداری تبدیل نمی کند و صرف اشاره به عملکرد سازمان نیز آن را از حوزه حسابداری خارج نمی سازد.

ارزیابی نشریه پیش از ارسال مقاله

بررسی تناسب علمی با مطالعه عنوان و حوزه ثبت شده آغاز می شود و با مرور مقالات چاپ شده در شماره های اخیر ادامه می یابد. لازم است نوع مسئله، روش شناسی رایج، زبان مورد انتظار و سطح جزئیات تحلیل با مقاله مقایسه شود. اگر موضوع پژوهش با حسابداری ارتباط دارد اما پرسش اصلی متعلق به رشته دیگری است، بهتر است به جای تغییر مصنوعی عنوان مقاله، مجله متناسب تری انتخاب شود. این انتخاب از رفت و برگشت های غیرضروری در فرایند آماده سازی می کاهد.

در بررسی اعتبار مجله، نام نمایه یا رتبه باید از منبع رسمی و در زمان تصمیم گیری کنترل شود. یک پایگاه فهرست کننده، شاخص استنادی و سامانه داوری علمی کارکرد یکسان ندارند. برای آشنایی با مفهوم شاخص های استنادی و تفاوت آنها، مطلب ایمپکت فاکتور و عامل تاثیرگذاری نقطه شروع مناسبی است؛ بااین حال هیچ شاخص واحدی به تنهایی کیفیت یک مقاله یا مناسب بودن یک مجله را تعیین نمی کند. همین دقت باید درباره زمان داوری، هزینه انتشار و شرایط پذیرش رعایت شود؛ این موارد ممکن است تغییر کنند.

پیش از ارسال نهایی، بهتر است چکیده، عنوان، کلیدواژه ها، منابع، جداول و ملاحظات اخلاقی یک بار جداگانه کنترل شوند. درصد مشابهت متن به تنهایی نشان دهنده اصالت علمی نیست و گزارش همه منابع، رعایت حقوق داده و پرهیز از ارسال همزمان مقاله به چند نشریه اهمیت دارد. این بخش راهنمای تصمیم پژوهشی است و جایگزین آیین نامه های رسمی ناشر نمی شود.

جمع بندی راهنمای حیطه فعالیت

برای آماده سازی مقاله در حوزه پیشرفت های حسابداری، ابتدا یک پرسش روشن در قلمرو گزارشگری مالی، حسابداری مدیریت، حسابرسی، کنترل داخلی، رفتار حرفه ای یا کاربرد فناوری در اطلاعات حسابداری انتخاب کنید. سپس با منابع علمی مرتبط، مدل مفهومی یا فرضیه های قابل دفاع بسازید و روش گردآوری و تحلیل داده را متناسب با همان مسئله تعیین نمایید. سهم علمی مقاله باید در یافته ها و تفسیر آنها آشکار باشد، نه در طول عنوان یا تعداد اصطلاحات تخصصی.

در نهایت، تناسب موضوع با نشریه را بر اساس راهنمای رسمی نویسندگان و مقالات منتشرشده بسنجید، اطلاعات وضعیت علمی نشریه را از منابع معتبر به روز بررسی کنید و از ادعاهای تضمینی درباره پذیرش یا نمایه شدن پرهیز نمایید. یک متن منسجم، مستند و دارای محدودیت های روشن، برای خواننده و داور ارزش بیشتری از محتوای طولانی اما تکراری خواهد داشت.