دو فصلنامه پژوهش های ادبی ـ فلسفی

پژوهش های ادبی ـ فلسفی فضایی علمی برای بحث درباره پژوهش های میان رشته ای در ادبیات و فلسفه با تمرکز بر فلسفه ادبیات، زیبایی شناسی، پدیدارشناسی، هرمنوتیک، هستی شناسی و بازتاب اندیشه فلسفی در متن فراهم می کند. پیش از تصمیم درباره ارسال مقاله علمی، لازم است موضوع از سه زاویه سنجیده شود: آیا پرسش در دامنه تخصصی قرار دارد، آیا شواهد برای پاسخ به آن کافی است و آیا یافته فراتر از یک گزارش موردی معنا پیدا می کند؟ پاسخ به این سه پرسش، تصویر دقیق تری از هم راستایی مقاله علمی با نشریه می دهد و از انتخاب های صرفاً اسمی جلوگیری می کند.

حوزه تخصصی و ظرفیت های پژوهشی

پژوهش های ادبی ـ فلسفی چند مسیر پژوهشی را به هم متصل می کند و همین تنوع باعث می شود تعریف دقیق دامنه اهمیت بیشتری پیدا کند. طرح پژوهشی «فلسفه ادبیات و ماهیت اثر ادبی» می تواند با تمرکز بر یک خلأ مشخص در دانش موجود پیش برود؛ یعنی به جای پوشش همه ابعاد، یک مسئله محدود اما قابل سنجش را عمیق بررسی کند. اگر موضوع «زیبایی شناسی و تجربه هنری» انتخاب شود، لازم است سطح تحلیل و منطق تعمیم از ابتدا به روشنی تشریح شود تا یافته ها بیش از ظرفیت اطلاعات پژوهش تفسیر نشوند. در محور «پدیدارشناسی زبان و روایت»، ارزش پژوهش زمانی بیشتر می شود که واحد تحلیل، مقیاس طرح پژوهشی و رابطه میان عوامل به روشنی تعریف شوند و حاصل پژوهش فقط به توصیف وضعیت محدود نماند.

در بخش دیگری از دامنه پژوهش های ادبی ـ فلسفی نیز می توان به این مسیرها توجه کرد: موضوع «هرمنوتیک و مسئله فهم متن» ظرفیت آن را دارد که از یک مسئله کلی به پرسشی دقیق تبدیل شود؛ به شرط آنکه پژوهشگر تخصصی زمینه، گروه یا مکان طرح پژوهشی و سازوکار مورد بررسی را مشخص کند. برای طرح پژوهشی «فلسفه در شعر، داستان و نمایش» ارزش دارد از ابتدا معلوم باشد کدام تغییر، تفاوت یا رابطه قرار است توضیح داده شود و چه شواهدی می توانند آن توضیح را پشتیبانی کنند. در پژوهش مرتبط با «مطالعات تطبیقی اندیشه فلسفی و ادبی»، مقایسه میان وضعیت ها، گروه ها یا دوره ها می تواند قدرت تبیین را بالا ببرد و از حاصل پژوهش گیری های صرفاً توصیفی جلوگیری کند.

معیارهای سنجش هم راستایی مقاله علمی

تناسب با پژوهش های ادبی ـ فلسفی زمانی قوی تر است که مسئله پژوهش در یکی از حوزه های «فلسفه ادبیات و ماهیت اثر ادبی» یا «زیبایی شناسی و تجربه هنری» ریشه داشته باشد و اطلاعات پژوهش نیز برای پاسخ به همان مسئله طراحی شده باشند. پیشینه باید به جای فهرست کردن منابع، اختلاف نتایج، محدودیت چارچوب های قبلی و جای خالی طرح پژوهشی جدید را نشان دهد. در این صورت هدف پژوهش از یک عبارت کلی به مسئله ای قابل پیگیری تبدیل می شود.

مقاله علمی مناسب پژوهش های ادبی ـ فلسفی معمولاً میان پرسش محوری تخصصی و پیامد علمی آن رابطه روشنی برقرار می کند؛ برای نمونه در موضوعات «پدیدارشناسی زبان و روایت» و «هرمنوتیک و مسئله فهم متن» باید معلوم باشد حاصل پژوهش برای چه بحثی اهمیت دارد. حاصل پژوهش گیری نیز باید به همان پرسش محوری بازگردد و روشن کند یافته چه تغییری در فهم مسئله ایجاد می کند. اگر طرح پژوهشی ماهیت کاربردی دارد، مخاطب تصمیم یا اقدام باید مشخص باشد؛ اگر بنیادی است، سهم نظری باید با استدلال و شواهد توضیح داده شود.

انتخاب روش متناسب با پرسش محوری پژوهش

در پژوهش های ادبی ـ فلسفی انتخاب منطق روش باید از ماهیت پرسش محوری آغاز شود. تحلیل فلسفی متن ادبی زمانی حاصل پژوهش قانع کننده تری می دهد که قبل از تحلیل، متغیرها یا مقوله ها دقیق تعریف شوند و معیار تصمیم گیری پس از مشاهده داده تغییر نکند. برای پژوهشی مبتنی بر خوانش پدیدارشناختی، مستندسازی انتخاب نمونه، نحوه گردآوری و قواعد تحلیل از خود نام روش مهم تر است و به بازتولیدپذیری طرح پژوهشی کار را تسهیل می کند. هرمنوتیک فلسفی می تواند با یک منبع داده مکمل ترکیب شود تا هم اعتبار حاصل پژوهش افزایش یابد و هم ابعاد متفاوت مسئله از یک زاویه واحد دیده نشوند.

برای مسائل دیگر این نشریه نیز می توان از رویکردهای مکمل بهره گرفت. در طراحی مبتنی بر تحلیل مفهومی و استدلالی، باید از پیچیدگی غیرضروری پرهیز کرد؛ روش زمانی ارزشمند است که مستقیماً به پرسش محوری اصلی و ادعای نهایی خدمت کند. استفاده از طرح پژوهشی تطبیقی متون و فیلسوفان زمانی مناسب است که ساختار پرسش محوری با نوع داده ای که این روش تولید می کند سازگار باشد؛ گزارش مراحل اجرا و منطق تحلیل نیز باید امکان ارزیابی حاصل پژوهش را فراهم کند. نقد ادبی مبتنی بر دستگاه فلسفی می تواند برای پاسخ به بخشی از مسئله مفید باشد، اما انتخاب آن باید با جامعه طرح پژوهشی، مقیاس داده و نوع استنباط مورد انتظار توجیه شود. در مطالعات ترکیبی، دلیل ادغام اطلاعات پژوهشی کمی و کیفی باید از ابتدا مشخص شود و هر بخش نقش جداگانه ای در پاسخ نهایی داشته باشد.

پیشنهادهایی برای موضوع پژوهش

پژوهش های ادبی ـ فلسفی از موضوعاتی سود می برد که در عین تازگی، قابل اجرا و متکی بر شواهد باشند. برای توسعه ایده مقاله علمی، موضوعات زیر قابلیت بومی سازی و بازطراحی بر اساس داده در دسترس را دارند.

خوانش پدیدارشناختی تجربه زمان در رمان فارسی؛ پژوهشگر تخصصی می تواند با محدود کردن دوره زمانی یا گروه طرح پژوهشی و تعریف یک پیامد قابل سنجش، پرسش محوری را عملیاتی تر کند.

تحلیل مفهوم استعاره از منظر فلسفه زبان و شعر معاصر؛ مقایسه دو موقعیت، گروه یا سناریو می تواند به جای توصیف ساده، امکان توضیح سازوکارهای مؤثر را فراهم کند.

بررسی نیهیلیسم فعال در شعر و نسبت آن با آفرینش ادبی؛ ارزش این ایده در گرو آن است که یافته نهایی فقط وضعیت را گزارش نکند و بتواند یک رابطه، تفاوت یا پیامد را توضیح دهد.

مطالعه هرمنوتیکی روایت تاریخی در متون کلاسیک؛ برای تبدیل این ایده به طرح پژوهشی، لازم است جامعه یا میدان پژوهش، متغیرهای اصلی و معیار مقایسه از ابتدا مشخص شوند.

تحلیل زیبایی شناسی عرفانی در نثر فارسی با رویکرد فلسفی؛ این موضوع زمانی قدرت بیشتری پیدا می کند که یک چارچوب نظری روشن و داده ای متناسب با همان چارچوب در کنار هم قرار گیرند.

مرزبندی دامنه علمی

حوزه های نزدیک به پژوهش های ادبی ـ فلسفی همیشه با دامنه اصلی آن یکسان نیستند. صرف حضور نام یک فیلسوف در تحلیل ادبی، یا اشاره کلی به یک اثر ادبی در بحث فلسفی، برای میان رشته ای شدن پژوهش کافی نیست؛ باید سازوکار پیوند دو حوزه در روش و استدلال دیده شود. بنابراین نویسنده باید نشان دهد موضوع فرعی چگونه به پرسش اصلی متصل می شود و چرا حضور آن برای استدلال پژوهش ضروری است.

پیشینه نیز باید با همین مرزبندی نوشته شود. به جای جمله های کلی درباره اهمیت حوزه، ارزش دارد چند جریان پژوهشی اصلی تفکیک شوند و مشخص شود کدام حاصل پژوهش ها قطعی تر، کدام یافته ها متعارض و کدام مسئله هنوز باز است. این کار جایگاه طرح پژوهشی جدید را دقیق تر می کند و ادعای نوآوری را قابل ارزیابی نگه می دارد.

تقویت استدلال و دستاورد مقاله علمی

پژوهش های ادبی ـ فلسفی به پژوهش هایی نیاز دارد که بتوانند سهم خود را بدون اغراق توضیح دهند. ارزش افزوده مقاله علمی لزوماً در پیچیده ترین روش نیست؛ گاهی داده تازه، مقایسه مناسب یا تعریف دقیق تر مفهوم سهم بزرگ تری ایجاد می کند. پژوهش زمانی متمایز می شود که مفهوم فلسفی دقیق تعریف شود، متن ادبی به طور نزدیک خوانده شود و حاصل پژوهش نشان دهد این گفت وگو چه فهم تازه ای از هر دو حوزه به دست می دهد.

یک راه عملی این است که نویسنده حاصل پژوهش اصلی را پیش از نگارش بحث در یک جمله بنویسد و سپس بپرسد کدام شواهد واقعاً آن را پشتیبانی می کنند. در پژوهش های ادبی ـ فلسفی هر بخش از تحلیل باید به ادعای مرکزی بازگردد. گزارش محدودیت ها نیز ضعف محسوب نمی شود؛ برعکس، مرز اعتبار حاصل پژوهش را روشن می کند و از تعمیم بیش از حد جلوگیری می کند.

برای مقایسه مسیرهای علمی نزدیک

برای مقایسه دامنه پژوهش های ادبی ـ فلسفی با مسیرهای نزدیک، می توان ابتدا ادبیات پهلوانی و تاریخ فلسفه اسلامی را بررسی کرد. تفاوت در پرسش محوری های رایج، نوع داده و مخاطب علمی این صفحات می تواند به روشن شدن مرز موضوعی کمک کند.

مسیر سوم برای مقایسه کاوش‌های فلسفه و دین است. در سطح گسترده تر، صفحات مجلات علمی پژوهشی زبان و ادبیات فارسی و مجلات علمی پژوهشی فلسفه نیز امکان مرور گزینه های بیشتر را فراهم می کنند. هدف از این مقایسه یافتن نزدیک ترین عنوان نیست؛ باید دید کدام نشریه با مسئله، روش، جامعه یا میدان طرح پژوهشی و نوع دستاورد مقاله علمی همخوانی بیشتری دارد.

جمع بندی نهایی

برای پژوهش های ادبی ـ فلسفی، موضوع مرتبط به تنهایی کافی نیست. پژوهش باید نشان دهد چگونه به یکی از مسائل پژوهش های میان رشته ای در ادبیات و فلسفه با تمرکز بر فلسفه ادبیات، زیبایی شناسی، پدیدارشناسی، هرمنوتیک، هستی شناسی و بازتاب اندیشه فلسفی در متن پاسخ می دهد، از چه شواهدی استفاده می کند و چرا حاصل پژوهش برای مخاطب علمی حوزه اهمیت دارد.

پیش از ارسال، نسخه نهایی را از دید خواننده ای که با ادبیات حوزه آشناست مرور کنید. عنوان و چکیده باید مسئله و دستاورد را دقیق بازتاب دهند؛ منطق روش باید امکان داوری درباره اعتبار یافته را بدهد؛ بحث باید حاصل پژوهش را با پژوهش های قبلی مقایسه کند؛ و محدودیت ها باید صریح باشند. این بازبینی برای پژوهش های ادبی ـ فلسفی کار را تسهیل می کند تصمیم درباره انتخاب نشریه بر پایه ساختار علمی مقاله علمی گرفته شود، نه صرفاً بر اساس شباهت اسمی موضوع.